Schuld en schaamte in de driehoek van ontrouw
Annette Burgers · De Ontrouw Expert
Waarom dit ertoe doet
Na ontrouw zit ik vaak tegenover mensen die zich allemaal schamen. Degene die vreemdging, natuurlijk. Maar ook degene die bedrogen werd, en die zich afvraagt waarom die het zelf niet zag. En de derde, die in geen enkele therapiekamer zit en toch overal aanwezig is: als persoon, en misschien nog wel meer als betekenis van de affaire.
Schuld en schaamte zijn de stille motoren van wat er na ontrouw gebeurt. Ze bepalen of iemand de waarheid vertelt, of die in stukjes laat uitlekken. Of degene die bedrogen is de eigen woede durft te voelen, of zich klein maakt. Of de derde mag rouwen, of verdwijnt. Of er überhaupt een gesprek over herstel op gang komt. Of dat de spullen op straat belanden, met een “Toedeloe, ik wil je nooit meer zien.”
Toch halen we de woorden door elkaar, ook als professionals. Iemand die zich ‘zo schuldig voelt’, noemen we berouwvol, terwijl hij misschien vooral met zijn eigen pijn bezig is. Iemand die bedrogen is en zichzelf de schuld geeft, vinden we bescheiden, terwijl die iets draagt wat niet van hem of haar is.
Daarom is dit de kern van dit artikel:
Ontrouw vraagt om onderscheid tussen schuld, schaamte en verantwoordelijkheid. En dat onderscheid is voor iedereen in de driehoek anders.
In dit artikel haal ik schuld en schaamte uit elkaar. Daarna kijk ik ernaar door zes lenzen: systemisch werk, de contextuele therapie van Nagy, Transactionele Analyse, Imago, Internal Family Systems en de polyvagaaltheorie. Steeds bij alle drie de rollen in de driehoek. Ik doe dat omdat ik denk dat meer kennis over wat er werkelijk gebeurt van belang is: voor ons als professionals, en voor de mensen die het meemaken. Alles is informatie, en informatie wordt kennis. Kennis is de basis voor een betere keuze, want emoties en gevoelens zijn niet altijd onze beste adviseurs. Ik gun iedereen in deze driehoek dat ze zichzelf de juiste vragen stellen, om hier ten diepste sterker uit te komen.
Eén uitgangspunt vooraf: verklaren is niet rechtvaardigen
In dit artikel kijk ik veel naar familiegeschiedenis, oude wonden, loyaliteiten en onvervulde behoeften. Dat doe ik om te begrijpen, niet om te vergoelijken.
Een verklaring is geen rechtvaardiging. Begrijpen waarom iemand vreemdgaat, betekent niet dat de verantwoordelijkheid voor de gemaakte keuzes verdwijnt.
Dat geldt voor elke lens die hierna volgt. En het is belangrijk voor wie dit leest vanuit de plek van degene die bedrogen is: niets in dit artikel verschuift de keuze voor de affaire naar jou.
Ik schrijf voor collega’s. Maar ik weet dat velen van hen dit ook lezen vanuit een eigen plek in zo’n driehoek. Voor hen hoop ik vooral dat ze zichzelf herkennen, en een beetje milder worden.
Maaike, Jeroen en Tom
Om het concreet te maken volg ik een fictieve driehoek. Die is samengesteld uit wat ik in mijn praktijk vaak zie; niemand is herkenbaar.
Maaike (44) en Jeroen (46) zijn zeventien jaar samen. Ze hebben drie kinderen: Daan van twaalf, Fleur van negen en Siem van zes. Twee banen, een hypotheek, een agenda vol sportclubs. Ergens onderweg zijn ze vooral ouders en collega’s van elkaar geworden.
Op haar werk leert Maaike Tom (47) kennen. Tom woont samen met Ilse. Wat begint met lange gesprekken in de lunchpauze, wordt binnen een paar maanden een affaire. Bij Tom voelt Maaike zich weer levendig, grappig en begeerd. Gezien en erkend.
Na een jaar ziet Jeroen een bericht op haar telefoon. Het geheim is uit.
Nu staan er drie mensen in een driehoek, en meer mensen eromheen. Ilse, die nog van niets weet. En drie kinderen die voelen dat er iets mis is, ook al zegt niemand het hardop.
Tom wil door. Hij is bereid bij Ilse weg te gaan, maar wacht tot Maaike de eerste stap zet. Maaike twijfelt verscheurend. Ze houdt nog van Jeroen, van het gezin, van wat ze samen hebben opgebouwd, van hun geschiedenis. En ze houdt van Tom. Hij maakt van alles in haar los wat ze kwijt was geraakt: in de lange relatie, in haar moederschap, in haar drukke baan. En vooral in zichzelf.
Jeroen schommelt tussen woede en ontreddering. Hij slaapt slecht, checkt haar telefoon, vraagt naar details die hij eigenlijk niet wil weten. En hij vraagt zich af wat er mis is met hem.
Bij alle drie spelen schuld en schaamte. Maar ze doen bij ieder iets anders.
Vijf woorden die we door elkaar halen
Het begint met taal. De Amerikaanse psycholoog June Tangney onderzoekt al jaren het verschil tussen schuld en schaamte. Haar onderscheid is inmiddels klassiek. Schuld gaat over gedrag: ik heb iets slechts gedaan. Schaamte gaat over het zelf: ik bén slecht.
In haar onderzoek richt schuld de aandacht vaker naar de ander, en schaamte vaker naar binnen. Toch is het geen zwart-wit verhaal. Schuldgevoel kan ook leiden tot zelfbestraffing, vermijding en defensiviteit. En schaamte kan, als iemand zich veilig genoeg voelt, juist een aanleiding zijn tot zelfonderzoek. Daarom formuleer ik het zo:
Schuld kan je naar herstel bewegen, mits je bereid bent verantwoordelijkheid te nemen. Schaamte kan je daarvan afhouden, omdat je zo bezig bent met je eigen tekortschieten dat je niet meer bij de pijn van de ander kunt blijven.
Systeemtherapeut Els van Steijn voegt daar een belangrijke nuance aan toe: schuld en schuldgevoel zijn niet hetzelfde.
Als je één onderscheid uit dit artikel meeneemt naar je spreekkamer, laat het dit zijn. Het komt in elke lens terug.
Het eerste deel herken je bij degene die bedrogen is: veel schuldgevoel, geen schuld aan de affaire. Het tweede deel is pijnlijk om te horen als je bedrogen bent. Toch komt het veel voor. De affairepartner raakt verloren delen aan, en degene die vreemdgaat voelt zich ineens weer ‘zichzelf’: vol levenslust, de leukste versie van zichzelf. Daar voel je je bijna niet schuldig over. Dat had je immers nooit willen missen.
Daarnaast is er onschuld: het verlangen om goed te blijven in de ogen van de groep waar je bij hoort. In de ogen van je partner, je kinderen, je familie en je vrienden.
Ook schaamte heeft twee gezichten. Gezonde schaamte is volgens Van Steijn een ijkpunt: ze waarschuwt dat je je verbinding met anderen op het spel zet. Toxische schaamte gaat dieper. Die wordt een identiteit: ik deug niet.
Na ontrouw helpt het me om vijf woorden uit elkaar te houden. Elk heeft een eigen vraag. Deze vijf vragen vormen het fundament van alles wat hierna komt.
In de driehoek lopen ze voortdurend door elkaar. Maaike heeft schuld, maar wordt vooral overspoeld door schaamte. Jeroen heeft geen schuld aan de affaire, maar wel een schuldgevoel. En Tom houdt zich vast aan zijn onschuld: zij was toch al ongelukkig.
Over Jeroen wil ik hier meteen een grens trekken, omdat die in alles wat volgt overeind moet blijven. Ook als er al onzekerheden of relatieproblemen waren: dat maakt hem niet verantwoordelijk voor de keuze van Maaike om vreemd te gaan. Die verantwoordelijkheid blijft bij degene die de affaire aanging.
Lens 1 · Systemisch werk: wat geen plek krijgt, blijft doorwerken
In de lijn van Bert Hellinger onderscheidt Els van Steijn twee soorten geweten. Het persoonlijk geweten voel je: het vertelt of je nog bij de groep hoort. Daaronder werkt, in systemisch denken, een familiegeweten dat je niet voelt, maar waarvan je de effecten merkt. Het zorgt dat niemand uit het systeem verdwijnt. Wie wordt buitengesloten, kan later worden vertegenwoordigd door een ander, vaak een kind.
Jenya Krul onderscheidt daarbij persoonlijke schuld, voor wat je zelf deed, van overgenomen schuld: schuld van een ander die je draagt zonder te weten waarom. Dat geeft een gevoel van ‘nooit genoeg’. Jolijn Fiddelaers laat zien hoe schuld in een systeem verborgen kan blijven, omdat er schaamte op rust. Zo kan ze doorreizen naar volgende generaties.
Dit zijn systemische hypotheses: manieren van kijken die richting geven aan het gesprek, geen vastgestelde feiten over een familie.
Degene die vreemdgaat. Bij Maaike vraag ik eerst: wat herhaalt zich hier? Is er een ouder die vertrok, een grootouder met een geheime liefde? Soms kan een affaire, als je er systemisch naar kijkt, ook een onbewuste loyaliteit zijn. Dat maakt haar niet minder verantwoordelijk. Van Steijn zegt het scherp: je kunt onschuldig zijn omdat je bent meegenomen in een verstrikking, en toch verantwoordelijk blijven voor je daden.
Maaikes verscheurdheid raakt ook aan wat Van Steijn het lieve-brave-meisjessyndroom noemt. Wie altijd onschuldig wil blijven, kan geen volwassen keuze maken. Welke keuze Maaike ook maakt, iemand raakt gekwetst. Die schuld heeft ze te dragen. Of in de woorden van Van Steijn: “Het nemen van je schuld is het (aan)nemen van je leven.”
Degene die bedrogen is. Jeroen voelt zich schuldig: hij had meer aandacht moeten geven. Systemisch is de vraag: is dit schuldgevoel wel van hem? Van Steijn spreekt van valse hoop en valse macht. Als het aan mij lag, had ik het kunnen voorkomen. Dat voelt veiliger dan machteloosheid.
Ik zie hier in mijn praktijk een risico. Als degene die bedrogen is de schuld op zich neemt, slaat de balans op de emotionele relatierekening naar de verkeerde kant door. Wordt de schuld niet ‘afbetaald’, of draagt de verkeerde persoon in het systeem haar, dan wordt die last op den duur te zwaar. En dan redt de relatie het uiteindelijk toch niet, ook al leek het in het begin een ‘makkelijke’ casus.
De derde. Tom heeft in Maaikes systeem geen erkende plek, en blijft juist daardoor aanwezig. Ilse hoort er net zo goed bij. Bibi Schreuder van het Bert Hellinger Instituut beschrijft hoe de zin “Het is niemands schuld” een leegte opent waarin de echte pijn voelbaar wordt. Zolang iemand de schuldige is, hoeven we de pijn niet te voelen. Na ontrouw zie ik dat vaak: de schuldvraag is zo luid, dat het verdriet geen plek krijgt.
De kinderen. Daan, Fleur en Siem pikken op wat onuitgesproken blijft. Systemisch gezien bestaat het risico dat zij gaan dragen wat hun ouders niet dragen. Dat is geen onvermijdelijk gevolg, maar wel een patroon om alert op te zijn.
Lens 2 · Contextuele therapie: de rekening van geven en nemen
Ivan Boszormenyi-Nagy kijkt naar relaties als een balans van geven en nemen. Schuld is voor hem in de eerste plaats geen gevoel, maar een ethisch feit: iemand heeft een ander iets aangedaan, en daar staat iets tegenover.
Nagy noemt dat ethische schuld. Het is wat je een ander verschuldigd bent, omdat je meer hebt genomen dan rechtvaardig was of de ander onrecht hebt aangedaan. Die schuld bestaat in de relatie, los van wat je voelt; hier keert het onderscheid van Van Steijn terug. Ethische schuld los je niet op met spijt alleen, maar door haar te erkennen en door opnieuw betrouwbaar te handelen.
Een tweede sleutelbegrip is destructief recht. Wie als kind niet kreeg waar hij redelijkerwijs recht op had, of te veel moest geven, bouwt een aanspraak op. Daarom kun je in deze lens niet om de geschiedenis en het gezin van herkomst heen. Die aanspraak wordt vaak niet geïnd bij wie het tekort veroorzaakte, maar bij een onschuldige ander, zoals een partner. De contextuele literatuur spreekt van de roulerende rekening. Het verraderlijke is dat het voelt als een recht.
Degene die vreemdgaat. “Ik heb jarenlang alles gegeven, nu ben ik een keer aan de beurt.” Zo kan Maaike haar affaire beleven. Stel dat ze als oudste dochter al jong voor haar moeder zorgde. Dan raakt de aandacht van Tom een oud tekort. Dat verklaart iets, maar rechtvaardigt niets. Contextueel therapeut Jef Slootmaeckers schrijft: niemand verplicht je om je destructief recht op onschuldige anderen af te reageren. Wie het toch doet, bouwt ethische schuld op. Volgens Nagy is juist die erkende schuld een motor voor verandering. Wie haar onder ogen ziet, krijgt de vrijheid om opnieuw betrouwbaar te worden.
Degene die bedrogen is. Het bedrog is echt onrecht. Jeroen bouwt dus terecht aanspraak op. Maar ook hij kan op destructief recht gaan leunen: eindeloze verhoren, straffen, nooit meer vertrouwen. Dan schept hij nieuw onrecht, bijvoorbeeld tegenover de kinderen. Dat vraagt veel van een therapeut: het onrecht volledig erkennen, en toch niet meegaan in de vergelding.
De derde. Tom kan zich gerechtigd voelen tot wat zich aandiende: “Ik had het al zo lang niet goed met Ilse.” Ook hij presenteert dan een rekening, bij Ilse en bij Jeroen, die hem niets schuldig zijn.
De kinderen. Nagy spreekt van gespleten loyaliteit als een kind moet kiezen tussen ouders. Als Daan zijn vader troost en boos is op zijn moeder, raakt hij verstrikt. Een kind hoort niet te bemiddelen in de balans van zijn ouders.
Tegenover destructief recht zet Nagy de ontschuldiging. Ontschuldigen betekent dat je degene die jou tekortdeed niet langer alleen als schuldige ziet, omdat je ook ziet wat die persoon zelf tekortkwam en meedroeg. De schade blijft benoemd, maar de schuld krijgt weer menselijke proporties. Dat is iets anders dan vergeven: wie vergeeft, scheldt de ander iets kwijt, wie ontschuldigt, kijkt anders naar de ander. En het is iets anders dan vrijpleiten: wie zichzelf vrijpleit, ontkent de eigen schuld, wie ontschuldigt, laat de ander uit de rol van alleenschuldige.
Zo kan Jeroen op den duur Maaikes geschiedenis zien, zonder te zeggen dat wat ze deed oké was. En Maaike kan haar ouders ontschuldigen, zodat ze hun oude rekening niet langer bij Jeroen hoeft te presenteren.
Lens 3 · Transactionele Analyse: vrijspraak is geen vrijpleiten
Piet Weisfelt, die werkt vanuit de Transactionele Analyse, noemt schuld, schaamte en jaloezie gevoelens van de tweede laag. Daaronder liggen de basisgevoelens: blij, boos, bang en bedroefd. Alle gevoelens hebben een goede functie, maar we gebruiken ze vaak op een ongezonde manier. Over de innerlijke rechter is hij scherp: geen rechter oordeelt strenger dan de rechter die we in ons hoofd meedragen. Tegelijk ziet hij de waarde. Schaamte kan leiden naar diepere zelfacceptatie, schuld naar vergeving en herstel. Vrijspraak is bij Weisfelt geen vrijpleiten. Het is bevrijding van het oordeel, juist doordat je je schuld serieus neemt.
Richard Erskine geeft daar een scherpe sleutel bij. Schaamte en zelfgerechtigheid zijn volgens hem allebei een verdediging tegen de pijn van een breuk in de relatie. In schaamte zit een onbewuste hoop dat de ander de breuk zal herstellen. Zelfgerechtigheid ontkent dat je de relatie nodig hebt.
De bekendste TA-bril is de dramadriehoek van Stephen Karpman: slachtoffer, aanklager en redder. De rollen wisselen voortdurend. Acey Choy zette er de winnaarsdriehoek tegenover: kwetsbaar, assertief en zorgzaam. Zelf spreek ik liever van de groeidriehoek. Bij een winnaar hoort voor mij ook een verliezer, en mijn lijfspreuk is: “Een dag niet gelachen en geleerd is een dag niet geleefd.” Verderop leg ik uit hoe ik de groeidriehoek gebruik.
Degene die vreemdgaat. Maaike schiet heen en weer. Het ene moment zegt ze: “Ik ben een monster.” Jeroen gaat haar dan troosten, precies de hoop die Erskine beschrijft. Het volgende moment zegt ze: “Ons huwelijk was al jaren dood.” Zelfveroordeling en vrijpleiten lijken tegenpolen, maar ze doen hetzelfde: ze houden de aandacht bij haar, en weg van wat ze Jeroen aandeed. In TA-taal: van ‘ik ben niet oké’ naar ‘jij bent niet oké’, en nog niet naar ‘ik ben oké, jij bent oké’. Ondertussen wisselt ze van rol: slachtoffer (“Thuis kreeg ik niets”), redder (iedereen willen sparen), aanklager.
Degene die bedrogen is. Jeroen verhoort Maaike tot diep in de nacht, als aanklager. De volgende ochtend zegt hij: “Mijn leven is kapot.” Belangrijk: zijn woede en paniek zijn geen drama. Ze zijn een echte en normale reactie op iets abnormaal pijnlijks. De dramadriehoek gaat over de rol die je daarna inneemt. Weisfelt onderscheidt hier liefdesstrijd van oorlogsstrijd. In een oorlogsstrijd wil je gelijk krijgen en straffen. In een liefdesstrijd ben je boos en blijf je toch in contact.
Voor mij ligt hier een kern van een geslaagd traject. Mijn ervaring in de praktijk is deze: als degene die bedrogen is zich niet enigszins van de dramadriehoek naar de groeidriehoek kan bewegen, wordt herstel een extra grote uitdaging. Dan wordt bij elke ruzie of trigger de ontrouw op tafel gesmeten. Daarmee kun je geen relatie 2.0 bouwen, hoe triest dat ook is als er nog liefde is. Dat is geen verschuiving van schuld: de beweging naar de groeidriehoek gaat over wat Jeroen nu kan doen, niet over waarom het gebeurde. Jan Geurtzen is daar stellig in: “Je hoeft niet bij elkaar te blijven, als een relatie klaar is, is ie klaar.”
De derde. Tom ziet zichzelf als redder: hij haalt Maaike uit een ongelukkig huwelijk. Als zij twijfelt, wordt hij slachtoffer en aanklager: “Je houdt me aan het lijntje.”
Lens 4 · Imago: de affaire als exit uit de oude wond
Harville Hendrix en Helen LaKelly Hunt stellen dat we vallen op iemand die zowel de pijn als de schoonheid van onze vroegste verzorgers in zich draagt. De relatie wordt zo een kans om oude wonden te helen. Maar daar hoort een machtsstrijd bij, en wie die pijn niet verdraagt, zoekt een uitweg. Imago noemt dat een exit: alles wat energie uit de relatie wegtrekt. Vanuit Imago kun je een affaire zien als de meest ingrijpende exit.
Dat is een mogelijke manier van kijken, geen algemene verklaring voor ontrouw. Niet elke affaire is een vlucht uit oude pijn. Maar als die laag er is, helpt het om haar te zien.
Schaamte zit in Imago dicht bij die oude wond. Het is het gevoel van het kind dat niet gezien, niet gewild of niet genoeg was.
Degene die vreemdgaat. Bij Tom voelt Maaike zich gezien op een plek waar ze zich al heel lang ongezien voelde. Dat zegt iets over haar geschiedenis, niet alleen over haar huwelijk. Imago-therapeut Tammy Nelson is daarover helder in haar boek voor wie vreemdging: vertel het of vertel het niet, maar geef je partner niet de schuld. En stop met eindeloos sorry zeggen.
Degene die bedrogen is. Het verraad kan Jeroen precies op zijn kinderwond raken. Zijn schaamte voelt dan oud, alsof het eindelijk bewezen is: ik ben niet genoeg. Die oude wond verklaart waaróm het zo diep raakt. Ze verklaart niet waarom het gebeurde.
De derde. Ook Tom draagt een eigen imago-thema. Wie steeds valt op iemand die niet vrij is, kent vaak het gevoel van tweede keus. Maaikes twijfel raakt daar precies aan.
De Imago Dialoog maakt schaamte bespreekbaar. Om de beurt spreekt de één, terwijl de ander spiegelt, valideert en zich inleeft. Zo kan Maaike zeggen wat er gebeurde, zonder in te storten. En kan Jeroen gehoord worden, zonder haar te hoeven troosten. De affaire krijgt een plek als wond, én als informatie over de relatie. Nooit als rechtvaardiging.
In mijn praktijk merk ik dat een Imago Dialoog zelfs in het prille begin verbinding kan geven, terwijl ‘de pleuris’ nog maar net is uitgebroken. Niet bij elk koppel lukt dat, maar vaak wel.
Lens 5 · IFS: schaamte is een last, geen identiteit
Richard Schwartz, grondlegger van Internal Family Systems, ziet de psyche als een systeem van delen. Beschermers houden het leven op orde (managers) of blussen acute pijn (firefighters). Verbannen delen (exiles) dragen de oude pijn, vaak in de vorm van schaamte. En onder alle delen is er het Zelf: kalm, nieuwsgierig, compassievol. Zijn uitgangspunt staat in de titel van zijn boek No Bad Parts (in het Nederlands: Alle delen welkom). Schaamte is dan een last die een deel draagt, geen waarheid over wie je bent.
Degene die vreemdgaat. Bij Maaike hield een manager het dubbelleven keurig op orde. Een firefighter zocht bij Tom levendigheid. Daaronder zat een exile die zich al heel lang onzichtbaar voelde. Na de ontdekking roept een innerlijke criticus: “Je bent een monster.” Dat klinkt als berouw, maar het is een beschermer. Berouw dat bij Jeroen kan blijven, komt uit het Zelf.
Degene die bedrogen is. Bij Jeroen staat een detective-deel op dat alles wil weten, en een woedend deel dat hem beschermt. Daaronder zit een exile met de last ‘ik ben niet genoeg’. En vaak is er nog een deel dat zich schaamt voor zijn eigen reacties.
De derde. Bij Tom leeft een hoopvol, wachtend deel. Daaronder zit een exile met de last ‘tweede keus’. En een deel dat Maaike onder druk zet om te kiezen.
In de kamer helpt IFS om los te koppelen: “Een deel van mij schaamt zich”, in plaats van “Ik ben slecht”. Voor koppels werkte Toni Herbine-Blank dit uit: ieder kijkt eerst naar de eigen delen, in plaats van naar de ander. Dat geldt ook voor ons als therapeut. Welk deel van jou kiest partij, als je tegenover Maaike zit?
Lens 6 · Polyvagaaltheorie: zonder veiligheid geen herstel
De polyvagaaltheorie van Stephen Porges, in de praktijk gebracht door Deb Dana, beschrijft drie toestanden van het zenuwstelsel. In de ventrale toestand voel je je veilig en verbonden. In de sympathische toestand ga je vechten of vluchten. In de dorsale toestand bevries je of stort je in. Dorsaal betekent letterlijk ‘aan de rugzijde’. Het verwijst naar de dorsale tak van de nervus vagus, volgens de theorie het oudste deel van ons stresssysteem. Als vechten of vluchten niet meer lukt, zet die tak het lichaam volgens de theorie als het ware op uit: verdoofd, leeg, krachteloos, afwezig.
Eerlijk is eerlijk: de neurofysiologische basis van de theorie wordt wetenschappelijk stevig bekritiseerd, onder meer door Paul Grossman. Ik gebruik haar daarom als klinisch denkmodel, niet als vastgestelde kennis over het zenuwstelsel. Als denkmodel vind ik haar wel bruikbaar, omdat ze cliënten taal geeft voor wat hun lijf doet.
In de taal van dit model ziet schaamte er dorsaal uit: wegkijken, ineenzakken, verstommen. Schuld in de zin van Tangney vraagt juist een ventrale toestand. Alleen als je je veilig genoeg voelt, kun je bij de pijn van de ander blijven.
Degene die vreemdgaat. Het dubbelleven hield Maaikes lijf voortdurend alert. Na de ontdekking zakt ze weg in schaamte, of schiet ze in de verdediging.
Degene die bedrogen is. Jeroen ervaart een acuut gevoel van gevaar. Slapeloosheid, beelden die zich opdringen, steeds haar telefoon checken: dat zijn stressreacties van zijn lijf, geen keuze en geen zwakte. Alleen al die uitleg haalt vaak veel schaamte weg. Daarom is het belangrijk om te onderzoeken of iemand in een crisis zit, of in een verraadstrauma.
De derde. Als Maaike twijfelt of afhaakt, staat Tom vaak alleen. Er is niemand bij wie hij mag rouwen en tot rust kan komen.
Voor de therapeut betekent dit dat je eigen rust, stem, tempo en vertraging zelf al een interventie zijn.
Wat de lenzen samen zeggen
Zes theorieën, zes talen. Toch komen ze op hetzelfde uit: schaamte die geen plek krijgt, isoleert. Herstel begint als ze uitgesproken mag worden, en als schuld, schaamte en verantwoordelijkheid weer uit elkaar gehaald worden. Per rol in de driehoek ziet dat er anders uit.
Tussen vrijpleiten en veroordelen
De rode draad is voor mij deze vraag: kan iemand verantwoordelijkheid nemen, zolang hij bezig is zichzelf vrij te pleiten of juist te veroordelen? Ik denk het niet.
Vrijpleiten houdt je weg bij je eigen aandeel. Veroordelen houdt je gevangen in je schuld. Allebei draaien ze in het eigen onderzoek om de vraag “Wat zegt dit over mij?”, in plaats van “Wat heb ik gedaan, en wat deed het met de ander?”. Verantwoordelijkheid ligt in het midden. Mensen schieten daar voortdurend overheen, de ene of de andere kant op. Het werk is om dat op te merken en terug te keren.
Ik vind het belangrijk dat degene die vreemdging in de eerste fase de hand uitsteekt naar degene die bedrogen is. Het latere herstel is van beiden. Je kunt een relatie namelijk niet in je eentje herstellen. Daar is een ‘samen’ voor nodig, een team: we willen allebei herstellen, en we kijken allebei eerlijk naar onszelf.
Mildheid is daarbij geen verzachting, maar een voorwaarde. Juliana Breines en Serena Chen vonden dat mensen die na een fout mild naar zichzelf kijken, juist sterker gemotiveerd zijn om het goed te maken.
Een grens wil ik hier nog een keer scherp herhalen. De verantwoordelijkheid is niet gelijk verdeeld. Jeroen kan kijken naar zijn reacties, zijn herstel en de relatie als geheel. Maar de keuze voor de affaire is nooit van hem. Wie die grens niet expliciet maakt, legt ongemerkt de schuld bij degene die bedrogen is. Het betekent ook dat Maaike werk te doen heeft. Na haar ‘frauduleuze overval’, de ontrouw, moet zij de balans in het systeem weer in evenwicht brengen.
Sterker na Ontrouw
In mijn praktijk werk ik met wat ik de Methode Sterker na Ontrouw noem. De kern: wie ontrouw echt aankijkt, wordt er sterker van. Ongeacht de rol. Altijd alleen, en misschien ook samen. Een crisis is een kans op groei.
Ik werk op maat, met wat ik uit de zes lenzen heb meegenomen. Ik begin bij het begin, met een familieopstelling: welk patroon draag je mee? Daarna ga ik de Imago Dialoog in, zodat schaamte uitgesproken en gehoord kan worden. En ik onderzoek of degene die bedrogen is in een crisis zit of in een verraadstrauma. Dat verschil bepaalt de hele begeleiding. Wie in een verraadstrauma zit, heeft niets aan “Je moet het nu loslaten.” Eerst moet het systeem tot rust komen.
In plaats van de winnaarsdriehoek gebruik ik de groeidriehoek. De aanklager wordt bewaker van de eigen grenzen. Het slachtoffer wordt onderzoeker. En de redder wordt coach, die de verantwoordelijkheid bij de ander laat.
Daarvoor is nieuw leiderschap in de liefde nodig: de moed om jezelf aan te kijken. Wie ben ik? Waar heb ik mijn eerste lessen in de liefde geleerd? Wie waren mijn ouders of verzorgers, en hoe gingen zij met elkaar om? Waar heb ik kansen gekregen om mezelf hierin te ontwikkelen? En hoe bewust ben ik me van mezelf in ons relateren, in onze ontmoeting? Met andere woorden: wat stond er in onze onderliggende, onzichtbare contactadvertentie?
De vijf vragen van het begin krijgen zo voor ieder in de driehoek een eigen invulling.
Voor Maaike betekent dat: schaamte die blijft hangen, is stilstand. Ze heeft haar schuld te dragen, en die in te wisselen voor verantwoordelijkheid en draagkracht. Dat doet ze door stortingen op de emotionele relatierekening, als terugbetaling voor wat ze heeft weggenomen. En door de zesde liefdestaal te spreken: moeite doen, en blijven staan in zwaar weer. Het belangrijkste is dat ze onderzoek doet naar zichzelf. Pas dan kan Jeroen voelen dat het niet over hem ging.
Voor Jeroen betekent het: tijd nemen om zijn intuïtie terug te bouwen, zeker als er lang is gelogen. Hij mag ook onderzoeken waar zijn onzekerheid vandaan komt, want die was er vaak al eerder. Niet omdat hij daarmee iets goed te maken heeft, maar omdat het hem sterker maakt, wat hij ook kiest. Veel stellen hebben een A-relatie: twee mensen die op elkaar leunen, afhankelijk van elkaars liefde. Herstel vraagt een H-relatie: twee mensen die ieder zelf staan, verbonden, met grenzen. En beseffen dat hij een keuze heeft. Een ja is pas echt iets waard, als je ook nee kunt zeggen.
Voor Tom betekent het: erkennen dat hij een eigen positie heeft, met eigen gevoelens, verwachtingen, keuzes en verantwoordelijkheid. Hij mag rouwen, en hij heeft ook zijn eigen aandeel te dragen, tegenover Ilse in de eerste plaats. Wat heeft hij in Maaike wakker gekust? En wat in hemzelf? Voor het herstel van de oorspronkelijke relatie is het vaak belangrijker te onderzoeken welke betekenis de affaire had, dan om de derde als persoon centraal te blijven stellen.
Voor Daan, Fleur en Siem betekent het dat hun ouders hun eigen schuld en schaamte dragen, zodat zij dat niet hoeven te doen.
Als je één vraag meeneemt naar je praktijk, laat het deze zijn: wat is de betekenis van de affaire? Die vraag is soms moeilijk te horen, zeker voor degene die bedrogen is. Maar ze opent de weg naar herstel.
Tot slot
Ik leer nog elke dag over dit onderwerp, ook over mijn eigen vreemdgaan in het verleden. Dat zijn pijnlijke lessen en mooie lessen, en elke les geeft me meer ruimte en vrijheid. Dat gun ik iedereen.
Bronnen
Schuld en schaamte algemeen – Tangney, J. P. & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. New York: Guilford Press. – Breines, J. G. & Chen, S. (2012). Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(9), 1133–1143.
Systemisch werk – Van Steijn, E. De Fontein: vind je plek. Amsterdam: Uitgeverij Van Steijn. – Van Steijn, E. (2019). Hoe ga je om met schuld? Artikel op elsvansteijn.nl. – Van Steijn, E. (2025). Waarom volwassen worden soms vraagt om slachtoffers maken. Interview, Holistik, 7 juli 2025. – Schreuder, B. (2021). Niemands schuld. Bert Hellinger Instituut Nederland, 25 juni 2021. – Fiddelaers, J. (2024). Schuld en schaamte in het familiesysteem. Shapeshift, 31 januari 2024. – Krul, J. Persoonlijke schuld en overgenomen schuld: is het wel van jou? Dichterbij.nu.
Contextuele therapie – Boszormenyi-Nagy, I. & Krasner, B. R. (1994). Tussen geven en nemen. Over contextuele therapie. Haarlem: De Toorts. – Van den Eerenbeemt, E.-M. & Van Heusden, A. (2003). Balans in beweging. Ivan Boszormenyi-Nagy en zijn visie op individuele en gezinstherapie (9e druk). Haarlem: De Toorts. – Michielsen, M., Van Mulligen, W. & Hermkens, L. (red.) (1998). Leren over leven in loyaliteit. Over contextuele hulpverlening. Leuven/Amersfoort: Acco. – Slootmaeckers, J. (2015). De magnetische kracht van destructieve relaties. Een contextuele kijk op partnergeweld. Concept, Tijdschrift voor agogisch werk, 11(32).
Transactionele Analyse – Weisfelt, P. (2016). De liefdesstrijd. Shaker Media. Zie ook de workshop De vrijspraak en de blogs op weisfelt.nl. – Erskine, R. G. (1994). Shame and self-righteousness: Transactional analysis perspectives and clinical interventions. Transactional Analysis Journal, 24(2), 86–102. doi.org/10.1177/036215379402400204 – Karpman, S. B. (1968). Fairy tales and script drama analysis. Transactional Analysis Bulletin, 7(26), 39–43. – Choy, A. (1990). The winner’s triangle. Transactional Analysis Journal, 20(1), 40–46.
Imago – Hendrix, H. (1988). Getting the Love You Want. New York: Henry Holt. – Nelson, T. (2019). When You’re the One Who Cheats. RL Publishing.
IFS – Schwartz, R. C. (2021). No Bad Parts. Boulder: Sounds True. Nederlandse vertaling: Alle delen welkom. – Herbine-Blank, T., Kerpelman, D. M. & Sweezy, M. (2016). Intimacy from the Inside Out: Courage and Compassion in Couple Therapy. New York: Routledge.
Polyvagaaltheorie – Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. New York: W. W. Norton. – Dana, D. (2018). The Polyvagal Theory in Therapy. New York: W. W. Norton. – Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. zenodo.org/records/7955274
Overig – Burgers, A. Van dramadriehoek naar groeidriehoek. Werkboek, ontrouwexpert.nl. – Geurtzen, J. [bron van het citaat nog aanvullen]